2023-يىلىنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىكى دۇنياۋى سودا كەلگۈسى: ئېنىقسىزلىقلارنى يېڭىش
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سودا ۋە تەرەققىيات يىغىنى (UNCTAD) ۋە دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) قاتارلىق خەلقئارا ئورگانلارنىڭ يېقىنقى دوكلاتلىرىدا دۇنيا سودا كەلگۈسىگە قارىتا ئېھتىياتچان قاراش ئوتتۇرىغا قويۇلدى. كونكرېت كۆرسەتكۈچلەر يۇقۇم سەۋەبىدىن بۇزۇلغان دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئاستا-ئاستا ئەسلىگە كېلىۋاتقانلىقىنى، مۇھىم بولمىغان ئىستېمال بۇيۇملىرىنىڭ كەمچىللىكى ۋە يەتكۈزۈشنىڭ كېچىكىشى قاتارلىق جەھەتلەردە ياخشىلىنىش كۆرۈلۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرسىمۇ، ئىككىنچى پەسىلدە دۇنيا سودا ئېشىشىنىڭ ئاستىلىشى مۆلچەرلەنمەكتە. كەلگۈسىگە قارىغاندا، يىلنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىكى سودا كەلگۈسى ئۈمىدۋار ئەمەس، مۆلچەرلەرگە قارىغاندا، يىللىق سودا ئېشىشى ئىلگىرىكى سەۋىيىدىن تۆۋەن بولۇشى مۇمكىن. دۇنيا سودا تەشكىلاتى 2023-يىلى دۇنيا مال سودا مىقدارىنىڭ ئوتتۇراھال %1.7 ئېشىشىنى مۆلچەرلىدى، بۇ ئۆتكەن 12 يىلدا كۆزىتىلگەن %2.6 لىك ئوتتۇرىچە سەۋىيىدىن كۆرۈنەرلىك تۆۋەن.
كېلەر ئايلاردا دۇنياۋى سودا ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن بولغان خەۋپ-خەتەرلەرنى كۆزدە تۇتقاندا، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان خەلقئارا ئورگانلار دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئاستىلىشى، پۇل پاخاللىقى، پۇل-مۇئامىلە بازىرىنىڭ قالايمىقانلىشىشى ۋە گېئو-سىياسىي جىددىيلىك قاتارلىق ئامىللارنى بىرلىكتە تىلغا ئالىدۇ. دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ باش دېرىكتورى نىگوزى ئوكونجو-ئىۋېلا 2023-يىلى جۇڭگودا ئۆتكۈزۈلگەن يازلىق داۋوس مۇنبىرىگە قاتناشقاندا، دۇنيانىڭ ھەر خىل شەكىلدىكى «ئايرىلىش ۋە ئۈزۈلۈش» نى كۆتۈرەلمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. دۇنيا سودا تەشكىلاتىنىڭ مۆلچەرىگە قارىغاندا، ئۇزۇن مۇددەتلىك سودا قورۇقچىلىقى ۋە بىر تەرەپلىمە قاراش دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ %5 زىيانغا ئۇچرىشىغا، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ %12 تىن %14 كىچە زىيان تارتىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
قانداقلا بولمىسۇن، بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، كورىيەدىن ئۈمىد نۇرى چىقىپ تۇرىدۇ. 1-ئىيۇل كۈنى، سودا، سانائەت ۋە ئېنېرگىيە مىنىستىرلىكى كورىيەنىڭ ئىيۇن ئېيىدا 1 مىليارد 130 مىليون دوللارلىق سودا ئاكتىپ بالانىسىغا ئېرىشكەنلىكىنى، بۇنىڭ 2022-يىلى فېۋرالدىن بۇيانقى تۇنجى ئايلىق ئاكتىپ بالانىسىغا ئېرىشكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان سانلىق مەلۇماتلارنى ئېلان قىلدى. 2022-يىلى مارتتىن 2023-يىلى مايغىچە، كورىيە ئۇدا 15 ئاي سودا قىزىل رەقىمىگە دۇچ كەلدى. ستاتىستىكىلارغا قارىغاندا، كورىيەنىڭ ئىيۇن ئېيىدىكى ئېكسپورتى 54 مىليارد 240 مىليون دوللارغا يېتىپ، ئۆتكەن يىلنىڭ ئوخشاش مەزگىلىگە سېلىشتۇرغاندا %6.0 تۆۋەنلىگەن، ئىيۇن ئېيىدىكى ئىمپورت بولسا 53 مىليارد 110 مىليون دوللارغا يېتىپ، ئۆتكەن يىلنىڭ ئوخشاش مەزگىلىگە سېلىشتۇرغاندا %11.7 تۆۋەنلىگەن.
خەلقئارا سودا ساھەسىدە، كورىيەنىڭ سودا سانلىق مەلۇماتلىرى دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ يېتەكچى كۆرسەتكۈچى بولۇپ، ئۇنىڭغا «كۆمۈر كانىدىكى كانارىي» دېگەن لەقەم بېرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، كورىيەنىڭ ئېكسپورتى، ئاساسلىقى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، ئېكران ۋە پىششىقلاپ ئىشلەنگەن نېفىت قاتارلىق مۇھىم مەھسۇلاتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، دۇنياۋى سودا ۋە تېخنىكا ئېھتىياجىنىڭ مۇھىم بارومېتىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
شۇنداقتىمۇ، جەنۇبىي كورېيە تاۋارلىرىغا بولغان ئېھتىياجنىڭ تۆۋەنلىشىنىڭ پەسەيگەن-پەسلىگە يەتمىگەنلىكى توغرىسىدا ئوخشىمىغان قاراشلار بار. بولۇپمۇ، ئەنئەنىۋى سودا پەسلى بولمىغان ئىيۇل ۋە ئاۋغۇست ئايلىرىغا يېقىنلىشىۋاتقاندا، ئېكسپورتنىڭ تۆۋەنلىشىنىڭ ئەڭ تۆۋەن نۇقتىغا يەتكەن-كەلمىگەنلىكى ئېنىق ئەمەس. كورېيە بانكىسىنىڭ ئىقتىسادشۇناسى مۇن جۇڭخيۇ ئېكسپورتنىڭ مۇقىملىشىۋاتقان ياكى ئەڭ تۆۋەن نۇقتىغا چۈشۈپ كېتىۋاتقان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى، ئەمما ئويلىنىشقا تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم مەسىلە ئەسلىگە كېلىشنىڭ «V شەكىللىك» ياكى «L شەكىللىك» يۆنىلىشتە مېڭىش-بولماسلىقى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
كالىفورنىيەدە مول تەجرىبىسى بار يۈك توشۇش كەسپى مۇتەخەسسىسى روگېر، ئامېرىكىدىكى ئىمپورت مىقدارىنىڭ ئۈچىنچى پەسىلدىن باشلاپ ھازىرقى تۆۋەن سەۋىيىدىن ئاستا-ئاستا ئەسلىگە كېلىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىدى. بۇ ئارىدا، S&P Global Market Intelligence نىڭ تەمىنلەش زەنجىرى تەتقىقات باشلىقى كىرىس روگېرس تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ پائالىيەت، زاپاس ساقلاش ۋە پەسىللىك جەھەتتىن نورمال ھالەتكە كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئۇ شىركەتلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا قۇرۇش پىلانىنى يولغا قويۇشىغا ئەگىشىپ، بولۇپمۇ 2023-يىلىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا، ھۆكۈمەت سىياسىتى ۋە فىزىكىلىق خەتەرلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئېنىقسىزلىقلارنىڭ پەيدا بولىدىغانلىقىدىن ئاگاھلاندۇردى.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، 2023-يىلىنىڭ دەسلەپكى يېرىمىدا توشۇش مىقدارى ۋە ئەندىزىسى ئەسلىگە كېلىپ، تارىخىي سەۋىيىگە قايتىپ كەلگەندەك قىلىدۇ. مايدا، ئامېرىكىنىڭ دېڭىز يۈك توشۇش ئىمپورت مىقدارى ئوخشاش مەزگىلدىكىگە سېلىشتۇرغاندا %27 تۆۋەنلىگەن؛ قانداقلا بولمىسۇن، بۇ سان 2016-يىلدىن 2019-يىلغىچە بولغان ئوخشاش ئايلاردىكى ئوتتۇرىچە سەۋىيىدىن پەقەت %2 يۇقىرى بولغان، يەنى يۇقۇمدىن بۇرۇنقى. زاپاس مىقدارى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىشلەپچىقىرىش زاپاس مىقدارى 2023-يىلىنىڭ دەسلەپكى پەسلىدىكى ئوتتۇرىچە سەۋىيىدىن ئازراق ئېشىپ كەتكەن، تەييار مەھسۇلاتلار زاپاس مىقدارى تەڭپۇڭ ھالەتكە كەلگەن. مالىيە سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، تېز سۈرئەتلىك مودا شىركەتلىرىنىڭ زاپاس مىقدارىنىڭ سېتىش نىسبىتى يۇقۇمدىن بۇرۇنقى سەۋىيىگە ماس كېلىدىغانلىقى، ئائىلە ئېلېكتر سايمانلىرى تەمىنلىگۈچىلىرى، قۇرۇلۇش سودىگەرلىرى ۋە ئېلېكترونلۇق مەھسۇلات ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ زاپاس مىقدارى يۇقىرى بولۇش مەسىلىسىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى، بۇ يېڭى «ئەھۋالغا ماس كېلىدىغان» باشقۇرۇش ئۇسۇلى ئەمەس، بەلكى ئېھتىياجنىڭ تۆۋەنلىشىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغانلىقى ئېنىق.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان دوكلاتلار ۋە سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىشقا ئاساسلانغاندا، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ يۇقۇمنىڭ تەسىرىدىن ئاستا-ئاستا ئەسلىگە كېلىشىگە قارىماي، دۇنيا سودا ۋە تەمىنلەش زەنجىرى يەنىلا زور دەرىجىدە ئېنىقسىزلىق ۋە خەتەرگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ئېنىق. شۇنداقتىمۇ، كورىيەنىڭ ئىيۇن ئېيىدا ئايلىق سودا ئاكتىپلىقىنى قولغا كەلتۈرۈشى بەزى ساھەلەردە ئىقتىسادنىڭ ئاستا-ئاستا ئەسلىگە كېلىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. كەلگۈسىدە، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئىمكانقەدەر داۋاملىق تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش بىلەن بىر ۋاقىتتا، شەخسلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن، دۇنيا مىقياسىدىكى ھۆكۈمەتلەر ۋە كارخانىلار ئوتتۇرىسىدىكى بىرلىكتە تىرىشچانلىقلار ۋە ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش زۆرۈر.
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2023-يىلى 7-ئاينىڭ 10-كۈنى